୧. ଭୂମିକା ଓ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟକୁ ତାଙ୍କର ଅମର ଅବଦାନ:
ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା, ସାହିତ୍ୟ ଏବଂ ସଂସ୍କୃତିର ଇତିହାସରେ ଯେଉଁ କେତେଜଣ ମହାପୁରୁଷ ନିଜର ପ୍ରତିଭା ଓ କର୍ମସାଧନା ବଳରେ ଏକ ଅମର ସ୍ୱାକ୍ଷର ଛାଡ଼ି ଯାଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାସକବି ଫକୀର ମୋହନ ସେନାପତି ଅଗ୍ରଣୀ। ତାଙ୍କୁ ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ଗଦ୍ଯ ସାହିତ୍ୟର ଜନକ, କ୍ଷୁଦ୍ରଗଳ୍ପର ପ୍ରଣେତା ଏବଂ ପ୍ରଥମ ସାର୍ଥକ ଉପନ୍ୟାସର ସ୍ରଷ୍ଟା ଭାବେ ସମ୍ମାନିତ କରାଯାଏ। ଉତ୍କଳ ମାତାର ଏହି ମହାନ ସନ୍ତାନ ଏପରି ଏକ ସମୟରେ ଆବିର୍ଭୂତ ହୋଇଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ନିଜର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏକ କଠିନ ସଂଘର୍ଷ ଦେଇ ଗତି କରୁଥିଲା। ସେ କେବଳ କଲମ ଚାଳନା କରି କବିତା କିମ୍ବା ଉପନ୍ୟାସ ଲେଖି ନଥିଲେ, ବରଂ ଓଡ଼ିଆ ଜାତିକୁ ଏକ ସଙ୍ଗଠିତ ଏବଂ ସଚେତନ ଜାତିରେ ପରିଣତ କରିବାରେ ମୂଳଦୁଆ ପକାଇଥିଲେ।
୨. ଜନ୍ମ, ପରିବାର ଓ ନାମକରଣର ରୋଚକ ପୃଷ୍ଠା:
ଜନ୍ମ ଓ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ: ଫକୀର ମୋହନ ସେନାପତି ୧୮୪୩ ମସିହା ଜାନୁଆରୀ ୧୩ ତାରିଖ (ପବିତ୍ର ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଦିନ) ଓଡ଼ିଶାର ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲାର ମଲ୍ଲିକାଶ୍ପୁର ଗ୍ରାମରେ ଏକ ସାଧାରଣ ଗରୀବ ଖଣ୍ଡାୟତ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ନାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚରଣ ସେନାପତି ଏବଂ ମାତାଙ୍କ ନାମ ତୁଳସୀ ଦେବୀ ଥିଲା।
ପ୍ରକୃତ ନାମ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ: ତାଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ଜନ୍ମ ନାମ ଥିଲା ବ୍ରଜମୋହନ ସେନାପତି। କିନ୍ତୁ ଶୈଶବ ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ବାରମ୍ବାର ବିଭିନ୍ନ ମାରାତ୍ମକ ରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଉଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ବଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ପରିବାର ଲୋକେ ବହୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ। ସେତେବେଳକାନ୍ ଗ୍ରାମୀଣ ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସ ଓ ପ୍ରଥା ଅନୁସାରେ, ପିଲାର ଆୟୁଷ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଜେଜେମା’ କାଳୀ ଦେଈ ଭିକ୍ଷା ମାଗି ବଞ୍ଚିଥିବା ଜଣେ ‘ଫକୀର’ଙ୍କ ନାମ ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କ ନାମ ବଦଳାଇ ‘ଫକୀର ମୋହନ’ ରଖିଥିଲେ। ଏହି ନାମଟି ପରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ସାହିତ୍ୟ ଜଗତ ପାଇଁ ଏକ ପରିଚିତ ଏବଂ ଆଦରର ନାମ ହୋଇଗଲା।
୩. ପିତାମାତାଙ୍କ ବିୟୋଗ ଓ ଅଭିଶପ୍ତ ଶୈଶବ:
ଫକୀର ମୋହନଙ୍କ ଶୈଶବ ଅତିନ୍ତ କରୁଣ ଓ ଦୁଃଖରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଗୋଟିଏ ବର୍ଷ ବୟସ ହୋଇଥିଲା, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ମାତା ତୁଳସୀ ଦେବୀ ଏବଂ ପିତା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚରଣ ସେନାପତି ଉଭୟେ ଅଳ୍ପ ଦିନର ବ୍ୟବଧାନରେ ପରଲୋକ ଗମନ କରିଥିଲେ। ଫଳରେ ସେ ଅତି ଅଳ୍ପ ବୟସରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନାଥ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଲାଳନପାଳନ କରିବାର ଦାୟିତ୍ୱ ନେଇଥିଲେ ତାଙ୍କର ବୃଦ୍ଧା ଜେଜେମା’ କାଳୀ ଦେଈ ଏବଂ କକା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ସେନାପତି। ପରିବାରରେ ଆୟର କୌଣସି ସ୍ଥାୟୀ ପନ୍ଥା ନଥିବାରୁ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଦିନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଅନାହାରର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା। ପେଟକୁ ଦୁଇ ମୁଦି ଖାଇବାକୁ ନ ପାଇ ମଧ୍ୟ ସେ ନିଜର ଶୈଶବ ଅତିବାହିତ କରିଥିଲେ।
୪. ସଂଘର୍ଷପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିକ୍ଷା ଓ ସ୍ୱ-ଅଧ୍ୟୟନର ଅଦ୍ଭୁତ କାହାଣୀ:
ଅଭାବ ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ କାରଣରୁ ଫକୀର ମୋହନଙ୍କ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପାଠପଢ଼ା ନିୟମିତ ଭାବେ ହୋଇପାରି ନଥିଲା। ପରିବାରର ଅର୍ଥାଭାବ ମେଣ୍ଟାଇବା ପାଇଁ ସେ ପିଲାଦିନେ ବାଲେଶ୍ୱର ବନ୍ଦରରେ ଶ୍ରମିକ ଭାବରେ କାମ କରିଥିଲେ ଏବଂ ସାମାନ୍ୟ ମଜୁରୀ ସଂଗ୍ରହ କରୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନ କରିବାର ପ୍ରବଳ ଆଗ୍ରହ ଓ ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ଥିଲା। ସେ କୌଣସି ବଡ଼ ବିଦ୍ୟାଳୟକୁ ଯାଇ ନିୟମିତ ପାଠ ପଢ଼ି ପାରି ନଥିଲେ ହେଁ, ନିଜସ୍ୱ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ଏବଂ କଠିନ ପରିଶ୍ରମ ବଳରେ ଘରେ ବସି ବଙ୍ଗଳା, ସଂସ୍କୃତ ଏବଂ ଇଂରାଜୀ ଭାଷା ଶିଖିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଏହି ସ୍ୱ-ଅଧ୍ୟୟନ (Self-study) ହିଁ ତାଙ୍କୁ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଜଣେ ମହାନ ପଣ୍ଡିତ ଭାବେ ଗଢ଼ିତୋଳିଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସେ ପେଷା ଭାବେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍କୁଲରେ ଇତିହାସ ଓ ଭୂଗୋଳ ଶିକ୍ଷକତା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ।
୫. ପ୍ରଶାସନିକ କର୍ମଜୀବନ ଏବଂ ‘ଦେୱାନ’ ଭାବେ ଦାୟିତ୍ୱ:
ଶିକ୍ଷକତା କରୁଥିବା ସମୟରେ ଫକୀର ମୋହନଙ୍କ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା, କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା ଏବଂ ଇଂରାଜୀ ଭାଷା ଉପରେ ଦଖଲ ଦେଖି ବାଲେଶ୍ୱରର ସେତେବଳକାରୀ ବ୍ରିଟିଶ କଲେକ୍ଟର ଜନ୍ ବ୍ୟାମ୍ (John Beames) ସାହେବ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିଲେ। ବ୍ୟାମ୍ ସାହେବ ତାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଶାସନିକ ଦାୟିତ୍ୱ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ। ଏହାପରେ ଫକୀର ମୋହନ ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟରେ ‘ଦେୱାନ’ (ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଶାସକ) ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ।
ସେ ୧୮୮୬ ମସିହାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ନୀଳଗିରି, ଢେଙ୍କାନାଳ, ପାଲଲହଡ଼ା ଏବଂ କେନ୍ଦୁଝର ଆଦି ପ୍ରମୁଖ ଗଡ଼ଜାତ ରାଜ୍ୟରେ ଦେୱାନ ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ କେନ୍ଦୁଝର ଗଡ଼ଜାତରେ ଏକ ବଡ଼ପ୍ରକାର ଆଦିବାସୀ ବିଦ୍ରୋହ (ଭୂୟାଁ ବିଦ୍ରୋହ) ଦେଖାଦେଇଥିଲା। ଏହି ଜଟିଳ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ଫକୀର ମୋହନ ନିଜର ପ୍ରଖର ବୁଦ୍ଧି, ସାହସ ଏବଂ କୂଟନୈତିକ ଦକ୍ଷତା ବଳରେ ସଫଳତାର ସହ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲେ। ପ୍ରଶାସନରେ ସ୍ୱଚ୍ଛତା, ଦୁର୍ନୀତି ନିବାରଣ ଏବଂ ପ୍ରଜାଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ସେତେବେଳେ ବେଶ୍ ପ୍ରଶଂସିତ ହୋଇଥିଲା।
୬. ବୈବାହିକ ଜୀବନ ଓ ପାରିବାରିକ ସଂଘର୍ଷ:
ଫକୀର ମୋହନଙ୍କ ବୈବାହିକ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଓ ବିପର୍ଯ୍ୟୟରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପତ୍ନୀ ଲୀଳା ଦେବୀଙ୍କର ଅତି ଅଳ୍ପ ବୟସରେ ଅକାଳ ବିୟୋଗ ହୋଇଥିଲା। ପ୍ରଥମ ପତ୍ନୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ଅନେକ ମାନସିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରିଥିଲେ। ପରେ ସେ ୧୮୭୧ ମସିହାରେ କୃଷ୍ଣା କୁମାରୀଙ୍କୁ ପୁନର୍ବିବାହ କରିଥିଲେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ପତ୍ନୀ କୃଷ୍ଣା କୁମାରୀ ଜଣେ ବିଦୁଷୀ ଏବଂ ସ୍ନେହମୟୀ ମହିଳା ଥିଲେ, ଯିଏ ଫକୀର ମୋହନଙ୍କ ସାହିତ୍ୟ ସାଧନାରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଯୋଗାଇଥିଲେ। ତଥାପି, ପାରିବାରିକ ଜୀବନରେ ସନ୍ତାନହାନୀର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରତିକୂଳ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ତାଙ୍କୁ ଧୈର୍ଯ୍ୟର ସହ ସାମ୍ନା କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା।
୭. ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ରକ୍ଷା ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ମୁଦ୍ରଣ ଯନ୍ତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା:
୧୯ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗରେ ଓଡ଼ିଆ ଜାତି ଓ ଭାଷା ପ୍ରତି ଏକ ମହାବିପର୍ଯ୍ୟୟ ମାଡ଼ିଆସିଥିଲା। ସେତେବେଳେ କିଛି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବଙ୍ଗାଳୀ କର୍ମଚାରୀ ଓ ବ୍ରିଟିଶ ଅଧିକାରୀମାନେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାଷା ନୁହେଁ ବୋଲି ଦର୍ଶାଇ ଏହାକୁ ଉଚ୍ଛେଦ କରିବାକୁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରେ ବଙ୍ଗଳା ଭାଷା ପ୍ରଚଳନ କରିବାକୁ ବଡ଼ଧରଣର ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର କରିଥିଲେ। ଏହି ଜାତିବିରୋଧୀ ପଦକ୍ଷେପ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଯେଉଁ ପ୍ରତିବାଦର ସ୍ୱର ଉଠିଥିଲା, ସେଥିରେ ଫକୀର ମୋହନ ସେନାପତି ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋଧା ଥିଲେ।
ସେ ରାଧାନାଥ ରାୟ, ମଧୁସୂଦନ ଦାସ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାଷାପ୍ରେମୀଙ୍କ ସହ ହାତ ମିଳାଇ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ରକ୍ଷା ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ଜୋରଦାର କରିଥିଲେ। ସେ ଦୃଢ଼ ଯୁକ୍ତି ବାଢ଼ି ପ୍ରମାଣିତ କରିଥିଲେ ଯେ ଓଡ଼ିଆ ଏକ ସ୍ୱାଧୀନ, ସମୃଦ୍ଧ ଏବଂ ପ୍ରାଚୀନ ଭାଷା। ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ପୁସ୍ତକ, ପତ୍ରପତ୍ରିକା ଏବଂ ସରକାରୀ କାଗଜପତ୍ର ଛାପିବା ପାଇଁ ସେ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ବାଲେଶ୍ୱରରେ ‘ଉତ୍କଳ ପ୍ରେସ୍’ ନାମକ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଛାପାଖାନା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ଏହି ପ୍ରେସରୁ ‘ବୋଧଦାୟିନୀ’, ‘ନବସମ୍ବାଦ’ ଓ ‘ସମ୍ବାଦ୍ ବାହିକା’ ଭଳି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପତ୍ରିକା ପ୍ରକାଶ ପାଇ ଓଡ଼ିଆ ଜାତିକୁ ଜାଗ୍ରତ କରିଥିଲା। ୧୯୧୨ ମସିହାରେ ଗଠିତ ‘ଉତ୍କଳ ସମ୍ମିଳନୀ’ର ବାର୍ଷିକ ଅଧିବେଶନରେ ସେ ସଭାପତିତ୍ୱ କରି ଓଡ଼ିଶାର ଏକତ୍ରୀକରଣ ଓ ବିକାଶ ପାଇଁ ଦୋହରାଇଥିଲେ।
୮. ସାହିତ୍ୟ ସାଧନା ଏବଂ ଅମର କୃତିଗୁଡ଼ିକର ବିସ୍ତୃତ ଆଲୋଚନା:
ଫକୀର ମୋହନ ସେନାପତିଙ୍କୁ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ‘ବ୍ୟାସକବି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ଓଡ଼ିଆ ଗଦ୍ଯ ସାହିତ୍ୟ, କ୍ଷୁଦ୍ରଗଳ୍ପ ଏବଂ ଉପନ୍ୟାସର ଜନକ। ତାଙ୍କ ସାହିତ୍ୟର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବିଶେଷତା ହେଲା ସେଥିରେ କୌଣସି କୃତ୍ରିମତା ନଥିଲା, ବରଂ ଓଡ଼ିଶାର ଗ୍ରାମୀଣ ମାଟିର ବାସ୍ନା, ସାଧାରଣ କୃଷକ, କାରିଗର ଏବଂ ନିରୀହ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନଯାତ୍ରା ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଥିଲା।
ପ୍ରଥମ ଓଡ଼ିଆ କ୍ଷୁଦ୍ରଗଳ୍ପ ‘ରେବତୀ’ (୧୮୯୮):
୧୮୯୮ ମସିହାରେ ‘ଉତ୍କଳ ସାହିତ୍ୟ’ ପତ୍ରିକାରେ ପ୍ରକାଶିତ ‘ରେବତୀ’ ଗଳ୍ପକୁ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ପ୍ରଥମ ସାର୍ଥକ କ୍ଷୁଦ୍ରଗଳ୍ପ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଏହି ଗଳ୍ପରେ ରକ୍ଷଣଶୀଳ ଗ୍ରାମୀଣ ସମାଜରେ ନାରୀ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରତି ଥିବା ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସ, କୁସଂସ୍କାର ଏବଂ ସେହି ସମୟରେ ମାଡ଼ିଆସିଥିବା ଭୟଙ୍କର ବନ୍ୟା ଓ ମହାମାରୀ (କୋଲେରା) ର କରୁଣ ଚିତ୍ର ଅତି ମର୍ମସ୍ପର୍ଶୀ ଭାବେ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଛି। ରେବତୀ ଚରିତ୍ରଟି ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ଅମର ହୋଇରହିଛି।
ଅମର ଉପନ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକ:
‘ଛମାଣ ଆଠଗୁଣ୍ଠ’ (୧୯୦୨): ଏହା କେବଳ ଓଡ଼ିଶାର ନୁହେଁ, ବରଂ ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟର ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଲାସିକ୍ ଉପନ୍ୟାସ। ଏଥିରେ ନିଷ୍ଠୁର, ଧୂର୍ତ୍ତ ଜମିଦାର ରାମଚନ୍ଦ୍ର ମଙ୍ଗରାଜଙ୍କର କ୍ଷମତାର୍ଜନ, ଗରୀବ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଉପରେ ଅତ୍ୟାଚାର, ଭାଗୀରଥୀ ସାହୁ ଏବଂ ସାରୁଆ ଗ୍ରାମର ଶୋଷଣ କାହାଣୀ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଏହି ଉପନ୍ୟାସର ସହରୀ ଓ ଗ୍ରାମୀଣ ଚରିତ୍ର ଯଥା ଚମ୍ପା, ଗୋବିନ୍ଦ ଓ ସମାଜର ବାସ୍ତବ ଚିତ୍ର ପାଠକଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ କରେ।
‘ମାମୁଁ’ (୧୯୧୩): ଏହି ଉପନ୍ୟାସରେ ତହସିଲଦାର ନଟବରବାବୁଙ୍କ ଦୁର୍ନୀତି, ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ କ୍ଷମତା ଓ ଧନର ଲୋଭ ଏବଂ ସାମାଜିକ ଅବକ୍ଷୟର ଏକ ସୁନ୍ଦର ଚିତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି।
‘ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ’ (୧୯୧୫): ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରଭାବ, ଆଧୁନିକତା ଏବଂ ପାରମ୍ପରିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷକୁ ନେଇ ଏହି ଉପନ୍ୟାସଟି ରଚିତ ହୋଇଛି।
‘ଲଛମା’ (୧୯୦୧): ମହାରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ବର୍ଗୀ ଆକ୍ରମଣ (୧୮ତମ ଶତାବ୍ଦୀ) ସମୟର ଓଡ଼ିଶାର ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ଲିଖିତ ଏକ ରୋମାଞ୍ଚକର ଐତିହାସିକ ଉପନ୍ୟାସ।
ପ୍ରଥମ ଓଡ଼ିଆ ଆତ୍ମଜୀବନୀ (‘ଆତ୍ମଜୀବନ ଚରିତ’):
ଫକୀର ମୋହନ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ପ୍ରଥମ ଆତ୍ମଜୀବନୀ ‘ଆତ୍ମଜୀବନ ଚରିତ’ ଲେଖିଥିଲେ। ଏହି ପୁସ୍ତକଟି କେବଳ ତାଙ୍କ ନିଜ ଜୀବନର କାହାଣୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ୧୯ ଶତାବ୍ଦୀର ଓଡ଼ିଶାର ସାମାଜିକ, ରାଜନୈତିକ ଏବଂ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅବସ୍ଥା ଜାଣିବା ପାଇଁ ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ଐତିହାସିକ ଦସ୍ତାବେଜ୍।
କବିତା ଓ ଅନୁବାଦ କାର୍ଯ୍ୟ:
ସେ ‘ଉତ୍କଳ ଭାଷା’, ‘ପୁଷ୍ପାଞ୍ଜଳି’ ଭଳି ବହୁ ସୁନ୍ଦର କବିତା ରଚନା କରିଥିଲେ। ଏହାଛଡ଼ା ସେ ସଂସ୍କୃତ ମହାକାବ୍ୟ ରାମାୟଣ ଏବଂ ମହାଭାରତର ଅଂଶବିଶେଷକୁ ଅତି ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ପଦରେ ଅନୁବାଦ କରି ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚାଇଥିଲେ।
୯. ଶେଷ ଜୀବନ ଓ ମହାପ୍ରୟାଣ:
ଜୀବନର ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫକୀର ମୋହନ ସେନାପତି ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା, ସାହିତ୍ୟ ଏବଂ ସମାଜ ସେବାରେ ନିଜକୁ ନିୟୋଜିତ ରଖିଥିଲେ। ଜୀବନର ଶେଷ ଆଡ଼କୁ ସେ ସତ୍ୟବାଦୀ ବନବିଦ୍ୟାଳୟ ପରିଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ସେଠାକାର ଜାତୀୟ ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ତଥା ପଣ୍ଡିତ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସଙ୍କ ନିଷ୍ଠା ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇଥିଲେ। ସେ ଓଡ଼ିଆ ଜାତିର ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ସବୁବେଳେ ଚିନ୍ତିତ ଥିଲେ।
୧୯୧୮ ମସିହା ଜୁନ୍ ୧୪ ତାରିଖରେ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଏହି ମହାନ ସାଧକ, ଯୋଗଜନ୍ମା ପୁରୁଷ ୭୫ ବର୍ଷ ବୟସରେ ଏହି ଧରାଧାମରୁ ଚିରବିଦାୟ ନେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମହାପ୍ରୟାଣ ସେତେବେଳକାର ଓଡ଼ିଶା ପାଇଁ ଏକ ଅପୂରଣୀୟ କ୍ଷତି ଥିଲା।
୧୦. ଉପସଂହାର:
ଫକୀର ମୋହନ ସେନାପତି କେବଳ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା ସାହିତ୍ୟିକ ନଥିଲେ, ସେ ଥିଲେ ଏକ ଜାତୀୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଏବଂ ଓଡ଼ିଆ ଜାତିର ପ୍ରାଣପ୍ରତିଷ୍ଠାତା। ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ଅନାଥ ଅବସ୍ଥା ଏବଂ ଅସଂଖ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଦୁଃଖକୁ ପଛରେ ପକାଇ ସେ ଯେପରି ଭାବରେ ନିଜର ବାହୁବଳ ଏବଂ ପ୍ରତିଭା ବଳରେ ସମାଜର ଶୀର୍ଷରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ, ତାହା ଆଜିର ଯୁବପିଢ଼ି ପାଇଁ ଏକ ଅଫୁରନ୍ତ ପ୍ରେରଣାର ଉତ୍ସ। ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଓ ସାହିତ୍ୟ ଯେତେଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବ, ବ୍ୟାସକବି ଫକୀର ମୋହନ ସେନାପତିଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ଓ କାହାଣୀ ପ୍ରତିଟି ଓଡ଼ିଆଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅମର ହୋଇ ରହିଥିବ।
